Çevresindekilerin kısa sürede önemli kazançlar elde ettiğini gören bir yatırımcı için “fırsatı kaçırma korkusu”, riskleri ikinci plana iten bir etken hâline gelir. Bazı yatırımcılar, işler tersine döndüğünde sistemden çıkabileceklerine güvenmiş olabilirler. Ancak kriz anında yatırımcılar çıkışa yöneldiğinde, yolun çok daha önce tıkanmış olduğu anlaşılıyor.
-Doç. Dr. Hasan Meral
Gabriel García Márquez’in ünlü “Kırmızı Pazartesi” romanında, Santiago Nasar’ın öldürüleceği daha ilk sayfadan bellidir. Cinayeti işlemeye hazırlanan iki kardeş, niyetlerini gizlemek bir yana, karşılaştıkları herkese açıkça anlatır. Haber kısa sürede kasabaya yayılır. Kimileri tehdidi ciddiye almaz, kimileri ise bir başkasının müdahale edeceğini düşünür. Sonunda herkesin konuştuğu cinayet, göz göre göre işlenir.
Türkiye’deki fon krizi de biraz bu hikâyeyi hatırlatıyor. Uzun süredir finans çevrelerinde konuşulan manipülasyon iddiaları, Kasım 2025’te Hazine ve Maliye Bakanı’nın açıklamalarına da yansımıştı. Bakan Şimşek, bazı fonlar üzerinden manipülasyon yapıldığını bildiklerini ve gerekli düzenlemeleri yapacaklarını ifade etmişti. Ne var ki uyarılar ve alınan önlemler krizi önlemeye yetmedi. Eylül 2026’da 131 fon tasfiye sürecine alındı. SPK verilerine göre bu fonlarda 455 binden fazla tekil yatırımcı bulunuyordu.
Soruşturmalar sürerken her geçen gün yeni bilgiler ortaya çıkıyor. Suç ve ihmalin kimlere, ne ölçüde ait olduğu henüz tam anlamıyla açıklığa kavuşmuş değil. Bu nedenle kesin değerlendirmelerde bulunmak için erken. Benim üzerinde durmak istediğim konu ise başka. Bütün bu uyarılara rağmen yüz binlerce yatırımcı neden bu fonlara yöneldi? Riskleri yeterince öngöremediler mi, yoksa gördükleri hâlde göze almaya mı karar verdiler?
Güven Riski Nasıl Gölgeledi?
Öncelikle bütün yatırımcıların aynı saiklerle hareket ettiğini varsayamayız. Bir tarafta birikimlerini görece düşük riskli para piyasası fonlarında değerlendirenler, diğer tarafta ise yüksek getiri beklentisiyle serbest fonlarda daha fazla risk üstlenenler var.
İlk gruptaki yatırımcıların tercihlerinde fonların getirisi kadar, arkalarındaki finans gruplarının sahip oldukları kurumsal imaj da etkili olmuş olabilir. Büyük yatırımlar, sponsorluklar, siyasetçiler ve üst düzey bürokratlarla verilen fotoğraflar… Bütün bunlar, davranışsal finans literatüründeki “hale etkisi”ni akla getiriyor. Bir alanda oluşan olumlu izlenim, başka alanlara ilişkin yargılarımızı da şekillendirebiliyor. Güçlü görünen bir kurumun yönettiği fonlar da bu nedenle olduğundan güvenli algılanmış olabilir.
Elbette yatırımcıların tercihlerinde tek belirleyici unsur kuruma duyulan güven değil. Fonların geçmişte sağladığı istikrarlı ve yüksek getiriler de yatırım kararlarında önemli rol oynamıştır. Üstelik insanlar, kendi kararlarını doğrulayan bilgilere daha fazla önem verirken aksi yöndeki uyarıları göz ardı edebiliyor. “Doğrulama yanlılığı” olarak adlandırılan bu durum, manipülasyon iddialarına rağmen bazı yatırımcıların fonlarda kalmayı sürdürmesini açıklayabilir. Buradaki yanılgı, yüksek risk iştahından ziyade, geçmiş getirilerin ve kuruma duyulan güvenin yatırımın taşıdığı riskleri gölgelemesi gibi görünüyor.
Risk Almak Neden Cazip Hâle Geldi?
Serbest fonlara yönelen yatırımcıların risk alma eğiliminde ise ekonomik koşulların yarattığı baskı etkili olmuş olabilir. Yüksek enflasyon ve varlık fiyatlarındaki artış karşısında, para biriktirerek ev veya otomobil sahibi olamayacağını düşünen birini ele alalım. Daha güvenli yatırım araçlarıyla hedeflerine ulaşamayacağına inanıyorsa, normal koşullarda göze almayacağı riskler bile cazip hâle gelebilir. Seçeneklerin hiçbirinin yeterli olmadığı bir ortamda, riskli yatırımlar bir çıkış yolu olarak algılanabilir. Dolayısıyla bu yatırımcıların tercihlerini yalnızca kolay yoldan zengin olma isteğiyle açıklamak, içinde bulundukları ekonomik koşulları göz ardı etmek olur.
Fon krizinin dikkat çekici çelişkilerinden biri, manipülasyon uyarılarına rağmen yüksek getirilerin devam etmesiydi. Düzenleyici kurumların müdahalede gecikmesi de tehlikenin zamanla kanıksanmasına zemin hazırlamış olabilir. Çevresindeki insanların kısa sürede önemli kazançlar elde ettiğini gören bir yatırımcı için “fırsatı kaçırma korkusu” (FOMO), riskleri ikinci plana iten bir etken hâline gelecektir. Bazı yatırımcılar, işler tersine döndüğünde sistemden çıkabileceklerine güvenmiş olabilirler. Ancak kriz anında yatırımcılar çıkışa yöneldiğinde, yolun çok daha önce tıkanmış olduğu anlaşılıyor.
Elbette bunlar yatırımcı davranışlarını açıklayabilecek olası mekanizmalar. Hangisinin ne ölçüde etkili olduğunu ortaya koymak için daha fazla araştırmaya ihtiyacımız var. Ancak bu krizden çıkarılacak ders, yatırımcılara daha dikkatli olmalarını öğütlemekten ibaret olamaz.
Olağanüstü getiriler zamanında sorgulanmalı, manipülasyon uyarıları somut müdahalelere dönüşmeliydi. Şimdi ise yüz binlerce yatırımcıyı etkileyen, göz göre göre gelen bu felaketin neden durdurulamadığı açıklığa kavuşturulmalı. Çünkü “Kırmızı Pazartesi”nin de hatırlattığı gibi, tehlikeyi önceden bilmek, onu önlemeye yetmiyor.

